Indian Roller(नीळकंठ)

Indian Roller (नीळकंठ)

दिनांक : २९-१-२०१७, ८ वाजून २२ मिनिटे

जागा : नेरळ

हा पक्षी देखील आकाशदर्शन कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या दिवशी सकाळी परतत असताना दिसला होता. 

तसा हा पक्षी अगदीच दुर्मिळ नाही. पूर्वी मी तो मध्यप्रदेश मध्ये दोनदा पहिला होता. गावकुसाबाहेर शेतात, रस्त्याकडेच्या गवताळ भागात कुठेतरी तारेवर बसलेला असा हा पक्षी दिसतो. त्याच्या निळ्या पंखांनी लक्ष वेधून घेतो. उडत असला तर विशेषच. पण याचा आवाज अतिशय कर्कश कावळ्यासारखा आहे. या पक्ष्याच्या सुंदर दिसण्यावरून आणि कर्कश आवाजावरून एक जातककथा आहे. उत्तर/मध्य प्रदेशात हा पक्षी विष्णूचे रूप मानला जातो. एकदा दुलादेव मंदिराच्या बाहेर हा पक्षी दिसला असता तिथल्या संरक्षकाने त्याला बघून नीलकंठ पक्ष्यावर दोन सुंदर ओळी देखील चटकन म्हटल्या! 

असा हा नीलकंठ पक्षी. 

शास्त्रीय नाव Coracias benghalensis (कोरॅसिआस बेंगालेन्सिस)आहे. दक्खन, मलबार, पश्चिम घाट (१००० m) या भागात हा पक्षी दिसतो. कोकणामध्ये  ऑक्टोबर ते मार्च दिसतो. साधारण ३० सेमी लांबीचा असतो. हा Coracidae (कोरॅसिडी) या कुळातील पक्षी आहे, या कुळातले परदेशी नीलकंठ, European Roller (उन्हाळी पाहुणा), Oriental Broad-billed Roller (कृष्णचाष) असे पक्षी त्याचे भावबंधू म्हणता येतील. झाडावर, शेतात त्याची निवासस्थाने असतात. झाडामध्ये असलेल्या ढोलीत, पडीक भिंतींच्या ढोलीत, साधारण उंचीवर हा घरटे करतो. फेब्रुवारी ते जुलै हा त्याच्या विणीचा काळ असतो. गवताच्या काड्या, पाचोळा, पिसं अशापासून बनवलेले हे घरटे असते. मादी तीन ते चार अंडी देते. अंडी पांढरी, चकचकीत असतात. हा पक्षी किडे, कीटक, टोळ, सरडे, शेतातील छोटे उंदीर अन्न म्हणून खातो. 

'नीलकंठ तुम नीले रहियो, दूध-भात का भोजन करियो, हमरी बात राम से कहियो'  अशी उक्ती उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेशमध्ये सर्वश्रुत आहे. दसऱ्याला हा पक्षी नजरेस पडला तर अतिशय शुभ मानले जाते. पण काही बिनडोक लोकांमुळे दर दसऱ्याला नीलकंठ पक्ष्यांना पकडून त्यांची पूजा करतात आणि या बंदीवासात अनेक पक्षी मरुनही जातात.